แหล่งเตาเผาโบราณบ่อสวก ร่องรอยถ้วยชามที่คนน่านเคยปั้นใช้เอง
30 กันยายน 2569
ลองเปิดตู้ในครัวตอนนี้ จะเห็นจานข้าว ชามแกง และถ้วยน้ำที่เราหยิบใช้ทุกวันโดยไม่เคยสงสัยว่ามาจากไหน ส่วนใหญ่ผลิตจากโรงงานไกลออกไป แต่ในอดีต คนน่านเคยมีชุมชนช่างที่ขุดดิน ปั้น เคลือบ และเผาภาชนะใช้กันเองในท้องถิ่น ร่องรอยของงานนั้นยังเหลืออยู่ที่ตำบลบ่อสวก ไม่ไกลจากตัวเมือง
สำหรับคนที่เที่ยววัดในเมืองจนอิ่มแล้ว ที่นี่ให้อีกมุมหนึ่งของประวัติศาสตร์ เป็นเรื่องของชาวบ้านธรรมดาและของใช้ในบ้าน ไม่ใช่เรื่องของราชสำนัก
เตาที่ขุดพบบอกอะไรเราบ้าง
บริเวณบ่อสวกมีการสำรวจและขุดค้นพบเตาเผาเครื่องถ้วยหลายจุดกระจายอยู่ตามเนินและในพื้นที่ชุมชน บางจุดมีการทำหลังคาคลุมและจัดแสดงให้เห็นโครงสร้างเตาในสภาพที่พบ ตัวเตามีลักษณะเป็นโพรงก่อด้วยดิน มีช่องใส่เชื้อเพลิงด้านหนึ่งและทางระบายความร้อนอีกด้าน
สิ่งที่น่าสนใจกว่าตัวเตาคือเศษภาชนะที่พบร่วมกัน ทั้งถ้วย ชาม จาน ไห และภาชนะขนาดเล็ก มีทั้งแบบเคลือบสีเขียวอ่อนหรือสีน้ำตาล และแบบไม่เคลือบ หลักฐานแบบนี้ทำให้นักโบราณคดีเชื่อว่าบ่อสวกเคยเป็นแหล่งผลิตเครื่องถ้วยสำคัญแห่งหนึ่งของน่าน ไม่ได้ทำแค่ใช้กันเองในครัวเรือน
คำถามตัวอย่างจากผู้อ่าน: “ไม่ได้รู้เรื่องโบราณคดีเลย ไปแล้วจะดูรู้เรื่องไหม หรือจะเห็นแค่กองดินกับเศษกระเบื้อง”
คำตอบคือรู้เรื่องได้ ถ้าไปโดยตั้งคำถามง่ายๆ แทนการพยายามจำข้อมูลวิชาการ เช่น ภาชนะใบนี้น่าจะใช้ใส่อะไร ทำไมบางใบเคลือบแต่บางใบไม่เคลือบ หรือทำไมเตาต้องตั้งอยู่บนเนิน คำถามแบบนี้ทำให้ภาพชีวิตคนสมัยก่อนชัดขึ้นเองโดยไม่ต้องท่องจำ
ดูอย่างไรให้เห็นมากกว่าเศษดิน
- เริ่มจากจุดที่มีป้ายอธิบายหรือมีการจัดแสดงชิ้นงานก่อน จะได้มีภาพในหัวว่าภาชนะเต็มใบหน้าตาอย่างไร
- สังเกตสีเคลือบและรอยนิ้วมือหรือรอยเครื่องมือบนเนื้อดิน มันคือร่องรอยของคนจริงๆ ที่เคยนั่งปั้น
- ถ้ามีคนในชุมชนหรือเจ้าหน้าที่อยู่ ลองถามว่าพื้นที่นี้ถูกค้นพบได้อย่างไร มักได้เรื่องเล่าที่ไม่มีในป้าย
- เทียบกับเครื่องถ้วยที่จัดแสดงในหอคำเก่าที่ปัจจุบันเป็นพิพิธภัณฑสถานแห่งชาติน่าน จะเห็นภาพกว้างของเมืองมากขึ้น
กติกาสำคัญที่สุดคือห้ามเก็บเศษภาชนะหรือก้อนดินใดๆ กลับไป แม้จะดูเป็นแค่เศษเล็กๆ ที่ตกอยู่บนพื้นก็ตาม ทุกชิ้นเป็นหลักฐานทางโบราณคดี และไม่ควรก้าวข้ามแนวกั้นหรือเหยียบขอบเตา เพราะโครงสร้างดินเผาเก่าเปราะกว่าที่ตาเห็น
จัดเข้าทริปอย่างไรดี
บ่อสวกเหมาะกับช่วงครึ่งวันที่ไม่อยากขับรถไกล ถ้ากำลังวางทริปแบบสบายๆ ลองแทรกที่นี่ลงในแผนเที่ยวน่านสองวันหนึ่งคืนสำหรับคนไม่ชอบรีบ แทนการอัดวัดหลายแห่งในวันเดียว ไปช่วงเช้าหรือบ่ายแก่ๆ จะเดินดูสบายกว่ากลางวัน พกหมวก น้ำดื่ม และใส่รองเท้าที่เดินบนดินได้
ใครดูของจริงแล้วอยากลองใช้มือตัวเองบ้าง ปัจจุบันในน่านมีกิจกรรมงานฝีมือกับชุมชนอยู่หลายแบบ วิธีเตรียมตัวอ่านได้ในเรื่องการไปลองทำงานมือกับชาวบ้าน ตั้งแต่ทอผ้าถึงจักสาน
ย้อนกลับมาที่ครัวของเรา
หลังจากเห็นว่าภาชนะแต่ละใบในอดีตต้องผ่านแรงงานและไฟเตามากแค่ไหน หลายคนกลับบ้านมามองตู้ถ้วยชามของตัวเองต่างไป บางบ้านมีจานชามมากจนล้นตู้ ทั้งที่ใช้จริงแค่ไม่กี่ใบ ถ้าอยากจัดใหม่ให้เหลือเฉพาะใบที่ใช้และชอบจริงๆ มีแนวทางคัดแยกถ้วยชามที่ล้นครัวให้เหลือเท่าที่จำเป็นไว้ช่วยตัดสินใจ
แหล่งโบราณคดีแต่ละจุดอาจเปิดปิดหรือมีข้อปฏิบัติต่างกันไปตามช่วงเวลา จึงควรสอบถามองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในพื้นที่หรือติดตามข้อมูลจากกรมศิลปากรก่อนวันไป จะได้ไม่เสียเที่ยวและเข้าชมได้อย่างถูกต้อง