น่าน Only

เครื่องจักสานไม้ไผ่ของคนน่าน ก๋วย กระติ๊บ และของใช้ที่ยังอยู่ในครัว

กระติ๊บข้าวเหนียวใบเล็กวางอยู่กลางวงข้าว ฝาปิดสนิท เปิดออกมาเมื่อไหร่ไอร้อนก็ลอยขึ้นมาพร้อมกลิ่นข้าว ภาพนี้คุ้นตาคนที่เคยกินข้าวในบ้านทางเหนือหรืออีสาน จนอาจไม่ทันสังเกตว่าภาชนะธรรมดาชิ้นนี้คืองานจักสานที่มีคนนั่งสานทีละเส้นตอก

ที่น่าน ของจักสานไม่ได้อยู่แค่ในร้านของฝาก แต่ยังอยู่ในครัว ในไร่ และตามมุมบ้านของคนจำนวนไม่น้อย วัสดุหลักคือไม้ไผ่และหวายที่หาได้ในท้องถิ่น

ในครัว

กระติ๊บ

ภาชนะใส่ข้าวเหนียวที่สานซ้อนหลายชั้น ช่วยเก็บความอุ่นและไม่ให้ข้าวแฉะ เพราะไม้ไผ่ระบายไอน้ำได้บ้าง ข้าวจึงนุ่มอยู่ได้นานกว่าใส่กล่องพลาสติก

หวดนึ่งข้าว

รูปทรงคล้ายกรวย ใช้วางบนหม้อนึ่งข้าวเหนียว ไอน้ำผ่านเนื้อไผ่ขึ้นไปทำให้ข้าวสุกทั่ว หลายบ้านยังใช้หวดแม้จะมีเครื่องครัวสมัยใหม่ เพราะคุ้นมือและได้ข้าวแบบที่ชอบ

กระด้งและตะแกรง

ใช้ฝัดข้าว ตากพริก ตากผัก หรือผึ่งของให้แห้ง อาหารพื้นบ้านหลายอย่างต้องผ่านแดดก่อนเก็บ อย่างข้าวแต๋นที่ต้องตากให้แห้งก่อนทอด ใครอยากรู้ว่าอาหารเหล่านั้นมีอะไรบ้าง ลองดูของกินขึ้นชื่ออย่างข้าวแต๋นกับกาแฟดอยของน่าน

ในไร่นา

ก๋วย

ตะกร้าสานทรงสูงที่คนเหนือใช้ใส่ของ บางแบบมีสายสะพายหลัง ใช้ใส่ผักหรือผลผลิตจากไร่ ใส่ฟืน หรือขนของระหว่างบ้านกับแปลง น้ำหนักเบาแต่ทนทาน

ไซและข้อง

ไซคือเครื่องมือดักปลาที่วางตามลำห้วยหรือคันนา ส่วนข้องเป็นภาชนะใส่ปลาที่จับได้ ปัจจุบันบางบ้านยังใช้ บางบ้านเก็บไว้เป็นของที่ระลึกถึงวิถีเดิม

หมวกและภาชนะกันแดด

หมวกสานปีกกว้างยังเห็นได้ในไร่บนดอย สานจากไผ่หรือใบไม้ เบาและระบายอากาศได้ดีกว่าหมวกผ้าหลายแบบ

ของประดับบ้าน

ตะกร้าและกล่องเก็บของ

ช่างจักสานรุ่นใหม่หลายคนปรับรูปทรงให้เข้ากับบ้านสมัยนี้ ทั้งตะกร้าใส่ผ้า กล่องใส่ของจุกจิก หรือถาดวางผลไม้ ลายสานแบบเดิมยังอยู่ แต่ขนาดและการใช้งานเปลี่ยนไป

โคมไฟและของแขวนผนัง

งานสานโปร่งให้แสงลอดออกมาเป็นลาย ทำให้มุมห้องดูอบอุ่น เป็นงานที่ต้องใช้ฝีมือสูง เพราะเส้นตอกต้องสม่ำเสมอจึงจะได้แสงที่สวย

เลือกซื้อและดูแลอย่างไร

ซื้อจากผู้ทำโดยตรงหรือกลุ่มชุมชนได้จะดีที่สุด เพราะเงินไปถึงช่างเต็มๆ และได้ถามวิธีใช้กับวิธีดูแลจากคนที่รู้จริง ลองจับดูว่าเส้นตอกเรียบ ไม่มีเสี้ยนแหลม และสานแน่นไม่หลวม

ศัตรูสำคัญของของจักสานคือความชื้น หลังใช้กระติ๊บหรือหวด ให้ล้างแล้วผึ่งลมให้แห้งสนิท ไม่เก็บในตู้ปิดขณะยังชื้น ถ้าเริ่มเห็นจุดราเล็กๆ ให้แปรงออกแล้วตากแดดอ่อน ไม่ควรแช่น้ำนาน

ความชำนาญเรื่องของใช้ในครัวของคนน่านมีมาหลายแบบ อย่างถ้วยชามที่คนน่านเคยปั้นและเผาใช้เองที่บ่อสวก ก็เป็นอีกร่องรอยหนึ่งที่บอกว่าคนที่นี่ทำของใช้เองมานาน และถ้าอยากลองสานเองดูสักครั้ง มีแนวทางเตรียมตัวก่อนไปนั่งทำงานมือกับช่างในชุมชน ไว้ให้อ่าน

งานจักสานมีแหล่งขึ้นชื่ออยู่หลายภาค แต่ละที่ใช้วัสดุและลายต่างกันไปตามพืชที่หาได้ อย่างย่านงานสานที่ขึ้นชื่อของชลบุรีฝั่งพนัสนิคม ก็มีลายและรูปทรงของตัวเองให้เทียบกับของทางเหนือ

ถ้ากลับจากน่านพร้อมกระติ๊บใบเล็กสักใบ ลองใช้มันใส่ข้าวเหนียวมื้อเช้าที่บ้านจริงๆ สักสัปดาห์ แทนที่จะวางโชว์ไว้บนชั้น ของจักสานสวยที่สุดตอนที่ได้ทำหน้าที่ของมัน