จิตรกรรมฝาผนังวัดหนองบัว ภาพเก่าของไทลื้อที่ต้องดูอย่างทะนุถนอม
21 กันยายน 2569
ภาพชายหนุ่มกระซิบข้างหูหญิงสาวที่วัดภูมินทร์ในตัวเมือง กลายเป็นภาพที่คนจดจำน่านได้ทันที แต่ห่างออกไปทางเหนือที่อำเภอท่าวังผา ยังมีผนังวิหารอีกหลังหนึ่งที่เล่าเรื่องของผู้คนในอดีตได้ละเอียดไม่แพ้กัน เพียงแต่เงียบกว่า คนมาดูน้อยกว่า และต้องใช้เวลานั่งมองนานกว่าสักหน่อย นั่นคือจิตรกรรมฝาผนังในวิหารวัดหนองบัว
ใครที่เคยไปยืนดูภาพกระซิบอันโด่งดังกลางเมืองน่าน มาแล้ว การมาวัดหนองบัวจะเหมือนได้อ่านหนังสืออีกเล่มที่เขียนด้วยลายมือคล้ายกัน แต่เล่าจากหมู่บ้านแทนที่จะเป็นเมือง
วัดนี้อยู่กลางชุมชนไทลื้อที่ยังใช้ชีวิตกันอยู่จริง
วัดหนองบัวไม่ได้ตั้งอยู่โดดๆ เพื่อรอนักท่องเที่ยว แต่เป็นวัดของชุมชนไทลื้อที่ชาวบ้านยังเข้ามาทำบุญ ทำพิธี และดูแลกันเองมาตลอด บรรยากาศรอบวัดจึงเป็นหมู่บ้านธรรมดาที่มีบ้านเรือน ทุ่งนา และผู้คนที่ทำงานของตัวเอง
ตัววิหารมีลักษณะแบบไทลื้อ หลังคาลาดคลุมต่ำ ผนังหนา และภายในค่อนข้างสลัว ใครสนใจรูปทรงของวิหารแบบนี้ ลองอ่านเรื่องความต่างของวิหารไทลื้อในอำเภอปัว ประกอบ จะช่วยให้มองอาคารหลังนี้ออกมากขึ้น
ภาพบนผนังเล่าทั้งชาดกและชีวิตประจำวัน
เมื่อสายตาปรับกับความมืดในวิหารได้แล้ว จะเริ่มเห็นว่าผนังแต่ละด้านเต็มไปด้วยภาพเล่าเรื่อง ส่วนหนึ่งเป็นเรื่องชาดกตามคติทางพุทธศาสนา อีกส่วนแทรกฉากชีวิตของผู้คน ทั้งการเดินทาง การทำงาน บ้านเรือน และการแต่งกาย
สิ่งที่น่าสนใจคือรายละเอียดเล็กๆ ระหว่างฉากใหญ่ เช่น ท่าทางของคนที่ยืนคุยกัน ลวดลายบนผ้านุ่ง หรือข้าวของที่ถือไว้ในมือ ภาพเหล่านี้ไม่ได้วาดเพื่อความสวยงามอย่างเดียว แต่บันทึกว่าคนในยุคนั้นมองโลกรอบตัวอย่างไร
สำหรับคนที่สนใจผ้า การไล่ดูลวดลายเครื่องแต่งกายในภาพเป็นความเพลินอีกแบบ เพราะชุมชนไทลื้อมีงานทอผ้าที่เป็นเอกลักษณ์ ลองเทียบกับลายคลื่นบนผ้าทอไทลื้อของน่าน ดู อาจเห็นความเชื่อมโยงที่น่าคิด
สีที่จางลงไม่ใช่ความเสียหายที่เกิดขึ้นวันเดียว
ภาพบนผนังเก่าซีดลงด้วยเหตุผลหลายอย่างรวมกัน ทั้งแสงที่ส่องเข้ามาในวิหารทุกวัน ความชื้นที่ซึมผ่านผนัง ฝุ่น และการสัมผัสจากมือคนจำนวนมากที่ผ่านมาตลอดหลายปี สีที่ทำจากวัสดุธรรมชาติจะค่อยๆ หม่นลงทีละน้อยจนแทบไม่มีใครสังเกต จนวันหนึ่งที่ภาพบางส่วนเลือนไปแล้ว
เรื่องนี้คล้ายกับเสื้อผ้าที่ใส่และโดนแดดบ่อย ซึ่งค่อยๆ หมองลงโดยไม่รู้ตัว ใครอยากเข้าใจกลไกนี้ในชีวิตประจำวัน มีคำอธิบายเรื่องสาเหตุที่สูทตัวเก่งหมองสีเร็วกว่าที่คิด ให้อ่านเพลินๆ แต่สำหรับภาพเขียนบนผนังอายุยาวนาน ความหมองที่เกิดขึ้นแล้วย้อนกลับไม่ได้ง่าย การดูแลจึงต้องเริ่มจากการไม่เพิ่มความเสียหายใหม่
ผู้มาเยือนช่วยรักษาภาพได้มากกว่าที่คิด
ภาพเก่าทนอยู่มาได้ถึงวันนี้เพราะชุมชนและวัดดูแลไว้ คนที่มาดูเพียงไม่กี่นาทีก็มีส่วนช่วยได้ด้วยการทำตามนี้
- ไม่แตะผนัง ไม่เอามือชี้จนเกือบสัมผัสภาพ แม้จะอยากชี้ให้เพื่อนดูรายละเอียด
- ไม่พิงผนังหรือวางกระเป๋าชิดผนังวิหาร
- แต่งกายสุภาพ ถอดรองเท้า และพูดเสียงเบา เพราะวิหารยังเป็นที่ประกอบศาสนกิจ
- ถ้ามีพิธีหรือชาวบ้านกำลังไหว้พระ ให้รอด้านนอกก่อน
- ทำตามป้ายหรือคำขอของวัดเสมอ หากวัดขอให้งดถ่ายภาพบางจุดหรือปิดบางส่วนไว้ ให้เคารพการตัดสินใจนั้น
ไม่จำเป็นต้องรู้ประวัติศิลปะก็ดูภาพได้สนุก ลองยืนนิ่งๆ หน้าผนังหนึ่งด้าน แล้วตั้งโจทย์ให้ตัวเองหาคนที่กำลังทำงาน หาสัตว์ หรือหาบ้านในภาพ ความใส่ใจแบบนี้ทำให้ภาพเก่ากลับมามีชีวิตในสายตาเรามากกว่าการเดินถ่ายรูปผ่านไป
ความมืดในวิหารชวนให้อยากเปิดแฟลช แต่ไม่ควรทำ
ความสลัวในวิหารทำให้รูปจากโทรศัพท์ออกมาไม่ชัด หลายคนจึงเผลอเปิดแฟลชโดยอัตโนมัติ แสงจ้าที่ยิงใส่ภาพซ้ำๆ วันละหลายสิบครั้งเป็นอีกแรงหนึ่งที่เร่งให้สีจางลง ก่อนยกกล้องขึ้น ให้ตรวจว่าปิดแฟลชแล้วจริง ถือมือให้นิ่ง และยอมรับว่ารูปอาจมืดกว่าที่อยากได้ เพราะภาพบนผนังสำคัญกว่าภาพในเครื่องของเรา