น่าน Only

มะแขว่น เครื่องเทศกลิ่นซ่าในครัวน่าน ใส่จานไหนและซื้อกลับอย่างไร

เคี้ยวลาบเมืองไปได้สองสามคำ แล้วจู่ๆ ปลายลิ้นก็เริ่มซ่าเบาๆ คล้ายมีฟองอากาศเล็กๆ แตกอยู่ในปาก ริมฝีปากชาไปครู่หนึ่งก่อนกลิ่นหอมคล้ายเปลือกส้มผสมไม้ป่าจะตามขึ้นจมูก นั่นแทบจะแน่นอนว่าคุณเพิ่งกัดโดนเม็ดมะแขว่นเข้าให้แล้ว

คนที่โตมากับอาหารภาคกลางมักหยุดถามคนในโต๊ะทันที ข้างล่างคือคำถามที่คนเพิ่งรู้จักเครื่องเทศตัวนี้สงสัยกันบ่อย

มะแขว่นคืออะไร ทำไมกินแล้วชาลิ้น

มะแขว่นเป็นผลแห้งเม็ดเล็กจากไม้ยืนต้นที่ขึ้นในป่าและสวนบนพื้นที่สูงทางภาคเหนือ เปลือกเม็ดเมื่อแห้งจะแตกอ้า สีน้ำตาลเข้มถึงแดงอมดำ ข้างในมีเมล็ดสีดำเล็กๆ ส่วนที่ให้กลิ่นและความชาจริงๆ คือเปลือกด้านนอก

ความชาที่ว่าไม่ใช่ความเผ็ดร้อนแบบพริก แต่เป็นความรู้สึกซ่าคล้ายไฟฟ้าอ่อนๆ ที่ลิ้นและริมฝีปาก ใครเคยกินอาหารเสฉวนแบบหม่าล่าจะคุ้นกับสัมผัสนี้ เพราะเครื่องเทศสองตัวนี้เป็นญาติกันในทางพฤกษศาสตร์ เพียงแต่กลิ่นของมะแขว่นจะออกเปรี้ยวสดและหอมแบบสมุนไพรมากกว่า

ต่างจากพริกไทยตรงไหน

พริกไทยให้ความร้อนที่ลำคอและกลิ่นฉุนแบบแห้งๆ ส่วนมะแขว่นแทบไม่ร้อนเลย แต่จะไปทำงานที่ปลายลิ้นและริมฝีปากแทน รสชาติของจานจึงดูสดและเบาขึ้น ไม่หนักท้อง

อีกความต่างคือวิธีใช้ มะแขว่นนิยมคั่วไฟอ่อนให้หอมก่อนตำ แล้วผสมเป็นส่วนหนึ่งของพริกลาบหรือน้ำพริกแกง ถ้าใส่ดิบทั้งเม็ด กลิ่นจะออกไม่เต็มที่

ในน่านเจอมะแขว่นในจานไหนบ้าง

จานที่เห็นชัดที่สุดคือลาบเมืองและหลู้ ซึ่งใช้พริกลาบที่มีมะแขว่นเป็นตัวชูกลิ่น นอกจากนั้นยังอยู่ในแกงพื้นเมืองหลายแบบ เช่น แกงแค แกงที่ใส่ผักป่า และน้ำพริกบางสูตรที่ทำกินกันในบ้าน

ถ้าอยากลองแบบสบายๆ ให้เดินตลาดเช้าแล้วสังเกตถุงพริกลาบหรือแกงถุงที่มีเม็ดสีน้ำตาลเข้มปนอยู่ การจับคู่ ข้าวเหนียวสักห่อกับกับข้าวพื้นเมืองจากกาดเช้า เป็นวิธีที่ได้รู้จักรสมะแขว่นโดยไม่ต้องสั่งเป็นจานใหญ่ ส่วนคนที่อยากเห็นภาพรวมของกินขึ้นชื่ออื่นๆ ก่อนจะลงลึกเรื่องเครื่องเทศ ลองไล่ดูของกินและของฝากเด่นๆ ที่คนมาน่านมักหิ้วกลับ

ซื้อกลับบ้านควรเลือกแบบไหน

มะแขว่นมักขายเป็นเม็ดแห้งบรรจุถุงในตลาดและร้านของฝาก บางเจ้าขายแบบป่นสำเร็จหรือผสมเป็นพริกลาบแล้ว ข้อสังเกตเวลาเลือกมีไม่มาก

  • เลือกเม็ดที่แห้งสนิท เขย่าแล้วมีเสียงกรอบ ไม่จับตัวเป็นก้อน
  • ดมก่อนซื้อถ้าทำได้ เม็ดที่ยังดีจะหอมทันทีเมื่อขยี้เบาๆ
  • หลีกเลี่ยงถุงที่มีกลิ่นอับหรือมีจุดราขึ้น
  • ถ้าจะใช้ไม่บ่อย ซื้อแบบเม็ดดีกว่าแบบป่น เพราะแบบป่นกลิ่นหายเร็วกว่า

เรื่องสรรพคุณทางยาที่บางคนเล่าต่อกันมา ให้ฟังไว้เป็นความรู้พื้นบ้านเท่านั้น ไม่ควรใช้แทนการรักษา และถ้าแพ้อาหารบางชนิดหรือกินแล้วรู้สึกผิดปกติให้หยุดก่อน

กลับถึงบ้านแล้วเก็บและใช้อย่างไร

เทเม็ดใส่ขวดแก้วฝาปิดสนิท เก็บในที่แห้งไม่โดนแดด เวลาจะใช้ค่อยตักออกมาคั่วในกระทะไฟอ่อนจนเริ่มส่งกลิ่น แล้วตำหรือบดเฉพาะปริมาณที่ต้องการ

ในครัวที่บ้าน มะแขว่นเข้ากับสมุนไพรสดอย่างข่า ตะไคร้ และผักชีฝรั่งได้ดี ใครที่ปลูกสมุนไพรไว้ข้างบ้านอยู่แล้วจะได้เปรียบ เพราะตะไคร้แค่กอเดียวก็ตัดใช้ได้เรื่อยๆ ถ้ายังไม่เคยลอง มีวิธีปลูกตะไคร้ให้ได้ใช้ในครัวตลอดปีจากกอเล็กๆ ไว้เป็นแนวทางเริ่มต้น

ส่วนคนที่ชอบเดินแผงผลไม้ริมทางระหว่างขับรถ มักเจอมะแขว่นวางขายปนกับของป่าอื่นๆ ด้วย ข้อมูลเรื่องเลือกผลไม้สวนตามฤดูจากแผงริมถนนจึงใช้คู่กันได้ดี

ลองในมื้อถัดไปแค่อย่างเดียวพอ

ไม่ต้องซื้อมาเยอะหรือหาสูตรยาก แค่คั่วมะแขว่นสักหยิบมือ ตำหยาบๆ แล้วโรยลงบนหมูหรือไก่ย่างที่ทำกินเป็นปกติ ชิมคำแรกโดยไม่ใส่อย่างอื่นเพิ่ม แล้วจะรู้เองว่าความซ่าแบบน่านเข้ากับลิ้นของเราแค่ไหน