น่าน Only

พระพุทธรูปในวัดเมืองน่าน ดูร่องรอยล้านนา สุโขทัย และล้านช้างจากใบหน้าและฐาน

เข้าวัดในเมืองน่านสามสี่แห่งในวันเดียว แล้วเคยสงสัยไหมว่าทำไมพระประธานแต่ละวัดหน้าตาไม่เหมือนกันเลย องค์หนึ่งหน้ากลมอมยิ้ม อีกองค์หน้ายาวเรียว คิ้วโก่ง บางองค์นั่งบนฐานสูงซ้อนหลายชั้นจนต้องเงยหน้ามอง

คำตอบอยู่ที่ประวัติของเมือง น่านตั้งอยู่ในจุดที่เคยติดต่อกับหลายอาณาจักร ทั้งล้านนา สุโขทัย และล้านช้าง งานช่างจึงรับอิทธิพลจากหลายทาง แล้วผสมกับฝีมือช่างท้องถิ่นจนเกิดเป็นแบบของตัวเอง แต่ก่อนจะสนุกกับการดูหน้าพระ มีความเข้าใจคลาดเคลื่อนบางอย่างที่ควรวางลงก่อน

“พระทุกองค์ก็หน้าคล้ายกัน” — ที่จริงต่างกันตั้งแต่รูปหน้า

ถ้ามองผ่านๆ พระพุทธรูปทุกองค์ดูสงบเหมือนกัน แต่ถ้ายืนดูนานขึ้นจะเห็นความต่างหลายจุด

  • รูปพระพักตร์ บางองค์กลมอิ่ม บางองค์เป็นรูปไข่ บางองค์ยาวและเรียว
  • คิ้วและจมูก บางองค์คิ้วโก่งต่อเนื่องกับสันจมูก บางองค์จมูกโด่งเป็นสัน ปลายงุ้ม
  • รัศมีเหนือศีรษะ มีทั้งแบบดอกบัวตูมหรือทรงกลม และแบบเปลวไฟยาวขึ้นไป
  • ท่านั่ง สังเกตว่าขาขัดกันแบบเห็นฝ่าเท้าทั้งสองข้าง หรือวางขาขวาทับขาซ้ายจนเห็นฝ่าเท้าข้างเดียว

แค่ดูสี่จุดนี้ ก็จะเริ่มรู้สึกว่าพระแต่ละองค์มีบุคลิกของตัวเอง

“พระเก่าในน่านเป็นแบบล้านนาทั้งหมด” — ที่จริงมีหลายสายผสมกัน

ลักษณะที่มักพบในพระพุทธรูปแบบล้านนา คือพระพักตร์ค่อนข้างกลม พระวรกายอวบ รัศมีแบบดอกบัวตูมหรือทรงกลม และมักนั่งขัดสมาธิแบบเห็นฝ่าเท้าทั้งสองข้าง

ส่วนพระพุทธรูปที่ได้รับอิทธิพลสุโขทัย มักมีพระพักตร์รูปไข่ คิ้วโก่ง รัศมีเป็นเปลว และชายผ้าที่พาดบ่ายาวลงมาถึงระดับท้อง ท่าทางโดยรวมดูอ่อนช้อย

ร่องรอยของล้านช้างมักสังเกตจากพระพักตร์ที่ยาวเรียว จมูกโด่งเป็นสันชัด ใบหูยาวปลายงอนออก และฐานที่สูง ซ้อนหลายชั้น มีเส้นโค้งแอ่นสวยงาม

ลักษณะเหล่านี้เป็นแนวทางกว้างๆ ที่นักประวัติศาสตร์ศิลปะใช้กัน ไม่ใช่สูตรตายตัว พระหลายองค์ในน่านมีลักษณะของสองสายปนกันอยู่ในองค์เดียว ซึ่งเป็นเสน่ห์ของเมืองนี้

“ดูจุดเดียวก็บอกยุคได้” — ที่จริงต้องดูหลายจุดประกอบกัน

การตัดสินว่าพระองค์ใดเป็นศิลปะแบบไหน ผู้เชี่ยวชาญยังต้องดูหลายส่วนพร้อมกัน ทั้งใบหน้า รัศมี ท่านั่ง ชายผ้า ฐาน วัสดุ และหลักฐานอื่นๆ ประกอบ บางองค์นักวิชาการเองก็ยังเห็นไม่ตรงกัน

สำหรับคนมาเที่ยว ไม่จำเป็นต้องฟันธงยุคสมัย เป้าหมายคือสังเกตให้เห็นความต่าง แล้วอ่านป้ายคำอธิบายของวัดหรือพิพิธภัณฑ์ประกอบ ถ้าวัดไม่มีป้ายระบุไว้ ก็ไม่ควรเดาไปเองแล้วเล่าต่อเป็นข้อเท็จจริง

การดูพระพักตร์เป็นวิธีแยกแยะศิลปะที่ดีวิธีหนึ่งในหลายพื้นที่ของภาคเหนือ ใครอยากเห็นตัวอย่างที่ต่างออกไปชัดเจน ลองอ่านเรื่องพระพุทธรูปลำพูนยุคหริภุญไชยที่คิ้วต่อกันคล้ายปีกกา จะเข้าใจว่าแต่ละถิ่นมีหน้าพระเป็นเอกลักษณ์ของตัวเองอย่างไร

“พระองค์เก่าย่อมอยู่ในสภาพเดิม” — ที่จริงหลายองค์ผ่านการบูรณะ

พระพุทธรูปที่อยู่ในวิหารมานานมักผ่านการซ่อมแซม ลงรักปิดทองใหม่ หรือบางครั้งถูกอัญเชิญย้ายมาจากวัดอื่น รายละเอียดบางส่วน เช่น สีผิว ลวดลายฐาน หรือเครื่องประดับ จึงอาจเป็นงานของยุคหลัง

ลองเดินดูหลายวัดในวันเดียวกัน เริ่มจากวัดพระธาตุช้างค้ำที่มีช้างปูนปั้นโผล่ออกมารอบฐานเจดีย์ ต่อด้วยวัดมิ่งเมืองซึ่งเป็นที่ตั้งเสาหลักเมืองและมีปูนปั้นขาวประดับรอบอาคาร แล้วปิดวันที่พระธาตุแช่แห้งบนเนินฝั่งตะวันออกของแม่น้ำ จะเห็นว่าแต่ละวัดมีบรรยากาศและงานช่างต่างกัน

มารยาทระหว่างยืนดูพระในวิหาร

  • กราบหรือไหว้พระประธานก่อนเริ่มเดินดูรายละเอียด
  • ไม่ชี้เท้าไปทางพระพุทธรูปเวลานั่ง
  • ไม่ปีนขึ้นฐานหรือแตะต้ององค์พระเพื่อถ่ายรูป
  • ถ้ามีคนกำลังสวดมนต์ ยืนดูจากด้านข้างหรือด้านหลังแทน
  • ทำตามป้ายเรื่องการถ่ายภาพของแต่ละวัด

ในวัดถัดไปที่แวะ ลองเลือกดูแค่รัศมีเหนือพระเศียรของพระประธาน ว่าเป็นทรงดอกบัวตูมหรือเป็นเปลวขึ้นไป แค่จุดเดียวนี้ก็จะทำให้การเข้าวัดครั้งต่อไปไม่เหมือนเดิมแล้ว